01
Kısa sezonda ve zor erişimde yapım nasıl planlanır?
Hakkâri'de yapım sezonu Türkiye ortalamasının çok altındadır ve kapanan bir geçit, planlanmış bir haftayı tek başına silebilir. Prefabrik sistemin ilk katkısı, işin ağırlığını bu takvimin dışına almasıdır: kolon, kiriş, aşık ve panel kapalı fabrika hattında üretilir, kürlenir, deneyleri yapılır ve montaj sırasına göre stoklanır. Sahada yalnızca vinçle yerleştirme ve birleşim işi kalır.
Saha ekibi de küçülür. Kalıp ve iskele işi fabrikaya taşındığı için zor erişimli sahada barındırılması, beslenmesi ve güvenliği sağlanması gereken kişi sayısı azalır. Uzak şantiyelerde bu çoğu zaman doğrudan bir maliyet kalemidir.
02
Cilo-Sat çevresinde kar yükü
Hakkâri, Türkiye'de zemin kar yükünün en yüksek olduğu kuşaktadır; Cilo-Sat çevresinde kar örtüsü yılın büyük bölümünü kaplar. Çatı tasarımında ilk veri bu yüktür: aşıklar belirgin biçimde sıklaştırılır, eğim karın birikmesini azaltacak şekilde artırılır, kar tutucu ve oluk kirişle birlikte projelendirilir. Yamaca yaslanan yapıda rüzgârın taşıdığı kar çatının yamaç tarafında birikir; bu şerit ayrıca yüklenir. Makine hangarı ve depo çatılarında öngerilmeli kiriş aynı yükü az sayıda elemanla taşır.
1.700 ile 1.900 metre arasındaki rakımda donma-çözülme çevrimi sıktır. Saçak, temel üstü ve istinat gibi dışarıdaki prekast elemanlar TS EN 206'nın XF sınıflarıyla üretilir; yol tuzuna maruz yüzeylerde bir üst sınıf seçilir. Hava sürükleme ve kür fabrikada kayda geçtiği için bu dayanıklılık döküm günündeki havaya bağlı olmaz. Kar örtüsü de yönetmelikteki katılım payıyla deprem modeline girer.
03
Kamu yapılarında deprem talebi
Hakkâri, Arap levhasının Anadolu'ya bindirdiği Bitlis-Zagros kuşağının güneydoğu devamında yer alır; bölge, bindirme ve doğrultu atımlı bileşenlerin birlikte çalıştığı diri fay takımlarıyla tanımlıdır. Yapı, TBDY 2018'in öngördüğü tasarım spektrumu ve süneklik düzeyi üzerinden, bina kullanım sınıfına göre çözülür. Dik yamaçtaki parsellerde topoğrafya deprem hareketini büyütebilir; bu etki ve yerel zemin sınıfı spektruma işlenir.
Kamu yapılarında bina kullanım sınıfı yüksek olduğundan deprem talebi de yükselir ve bu talep bağlantılarda karşılanır. Soket temelde kolon ankastreliği, kiriş mesnedinde kayma donatısı ve elastomer yastık, döşeme diyaframını kuran bağ donatısı ve topping, cephe panelinin ötelenmeye izin veren bağlantısı daha yüksek kapasiteyle boyutlanır; bağlantı plakaları üretim sırasında yerleştirilir. Eleman kesitini büyütmek tek başına yetmez.
04
Ulaşımı zor sahalarda eleman ve program tasarımı
Bir prefabrik projenin fizibilitesi Hakkâri'de büyük ölçüde güzergâhta belirlenir. Eleman boyu, ağırlığı ve araç tipi; viraj yarıçapı, tünel gabarisi ve köprü yük sınırlarına göre seçilir. Tek parça uzun kiriş yerine mesnetli iki parçalı çözüm, taşınabilirlik açısından bazen tek gerçekçi yoldur ve bu karar statik hesapla birlikte verilir.
İlde yapı talebinin önemli bölümü kamu ve hizmet yapılarından gelir. Bu yapılarda takvim genellikle bütçe yılına bağlıdır; kaçırılan sezon bir yıllık gecikme demektir. Bu yüzden elemanlar kış boyunca üretilir, sezon açılır açılmaz montaja geçilir. Yüksekova ovasındaki düz parsellerde vinç kurulumu rahatken merkez ve vadi yerleşimlerinde montaj sırası parsel bazında yeniden kurgulanır.
05
Sevkiyat ve montaj planlaması
Sevkiyat, güzergâh etüdü olmadan planlanmaz. Elemanlar bugün Birecik'ten gelir; Erzurum OSB fabrikamız açıldığında Van Gölü havzası üzerinden inen hat kullanılacak. Eleman boyu ve araç tipi Zap vadisindeki viraj yarıçapına ve köprü yük sınırlarına göre seçilir. Kış aylarında yol kapanma ihtimali montaj programına yedek gün olarak yazılır ve saha stok alanı, aynı anda kaç aracın sahada kalabileceğine göre tanımlanır.
06
Hakkâri için sık sorulan sorular
- Uzun kiriş bu yollardan taşınabilir mi?
- Her boy her güzergâhtan taşınmaz. Bu yüzden eleman boyutlandırma kararını güzergâh incelemesiyle birlikte alıyoruz; gerekirse taşıyıcı sistem, taşınabilir parça boylarına göre yeniden kurgulanır ve ek yerleri montaj mantığına uygun seçilir.
- Yüksek rakımda beton dayanımı sorun olur mu?
- Asıl risk düşük sıcaklıktır: sahada dökülen beton erken donarsa kalıcı hasar görür. Prefabrik elemanlar fabrikada dökülüp kürlendiği için bu risk sahaya taşınmaz; sahada kalan az miktardaki birleşim betonu uygun sınıfta seçilip korunarak dökülür.
- Kamu yapılarında tasarım hedefi farklı mı?
- Farklıdır. TBDY 2018'de bina kullanım sınıfı yükseldikçe deprem tasarım yükü ve performans beklentisi de yükselir; okul, sağlık ve idari yapılarda birleşim kapasiteleri ile yapısal olmayan bileşen ankrajları buna göre boyutlandırılır.